مفهوم عشق در یک هزاره

30.October,2011    23:21:00

 

نگاهی به فرهنگ‌نامه‌‌های فارسی

  

ناپایداری و دگرگونیِ مفهوم عشق در فرهنگ ما ریشه در زندگی اجتماعیِ ما دارد در تاریخ. نگاه به این مفهوم‌ها، نگاه خویش است در آیینه‌ی تاریخ، نگاه به کیستی و چیستیِ انسان ایرانی.

تعریف‌های عشق در فرهنگ‌های لغت می‌توانند نشانگر تفکر و رفتار ایرانیان باشند در تاریخ اجتماعی کشور در این عرصه. به روایت دیگر می‌توان نظر عمومی و تا کنون قابل پذیرش ایرانیان را در این تعریف‌ها بازیافت. این موضوع را در این عرصه، تحت مدخل "عشق" پی می‌گیریم:

به حد افراط دوست داشتن (فرهنگ معین)، شگفت دوست به حسن محبوب، یا در گذشتن از حد دوستی، و آن عام است که در پارسایی باشد یا در فسق، یا کوری حس از دریافت عیوب، یا مرضی است وسواسی که می‌کشد مردم را به سوی خود جهت خلط، و تسلط فکر بر نیک پنداشتن بعضی صورت‌ها. (منتهی‌الارب). یا مرضی است از قسم جنون که از دیدن صورت حُسن پیدا می‌شود، و می‌گویند که آن مأخوذ از عشقه است و آن نباتی است که آن را لبلاب گویند، چون بر درختی بپیچد آن را خشک کند، همین حالت عشق است بر هر دلی که طاری شود صاحبش را خشک و زرد کند. (غیاث‌الغات). به معنی افراط است در حُب از روی عفاف و یا فسق، و گویند اشتقاق آن از عشقه است به معنی لبلاب که بر درخت می‌پیچد و ملازم آن می‌باشد. (اقرب‌الموارد). بیماریی است که مردم آن را خود به خویشتن کشد و چون محکم شد، بیماری باشد با وسواس مانند مالیخولیا. و خود کشیدن آن به خویشتن، چنان باشد که مردم اندیشه‌ی همه اندر خوبی و پسندیدگی صورت بندد و امید اصل و اندر دل خویشتن محکم کند و قوت شهوانی او را بر آن مدد می‌دهد تا محکم گردد. (ذخیره خوارزمشاهی). به معنی بسیار دوست داشتن است و گران‌سنگ، بلنداقبال، ... آتش‌دست، جوانمرد، دریادل، دل‌افروز، ...بی‌قرار، ستم‌پیشه، هستی‌سوز، شعله‌خوی، جگرسوز، عالم‌سوز، خانه‌سوز، خانه‌پرداز، خون‌خوار و خون‌آشام از صفات او ست. و با لفظ باختن، سنجیدن، ورزیدن، خاستن، روییدن و نشاندن مستعمل است. (فرهنگ آنندراج). بسیاری محبت. (تاج‌المصادر بیهقی). دوستی مفرط و محبت تام، و آن در روانشناسی یکی از عواطف است که مرکب می‌باشد از تمایلات جسمانی، حس جمال، حس اجتماعی، تعجب، عزت نفس و غیره. علاقه بسیار شدید و غالباً نامعقولی است که گاهی هیجانات کدورت‌انگیز را باعث می‌شود، و آن یکی از مظاهر مختلف تمایل اجتماعی است که غالباً جزو شهوات به شمار آید. (فرهنگ فارسی معین) ...آتشی است که در دل آدمی افروخته می‌شود و  بر اثر افروختگی آن آنچه جز دوست است سوخته گردد. و نیز گفته‌اند که عشق دریایی است پُر درد و رنج. دیگری گوید عشق سوزش و کشته شدن است ... عشق جنونی الهی است که بنیان خود را ویران سازد ... عاشق آن را گویند که اثر عقل در او نباشد و خبر از سر و پا ندارد و خواب خود حرام گرداند. (کشاف اصطلاحات‌الفنون). عشق چون به کمال خود رسد قوا را ساقط گرداند و حواس را از کار بیندازد و طبع را از غذا بازدارد و میان محب و خلق ملال افکند و از صحبت غیر دوست ملول شود یا بیمار گردد و یا دیوانه شود و یا هلاک گردد. و گویند عشق آتشی است که در قلب واقع شود و محبوب را بسوزد و عشق دریای بلا است و جنون الهی و قیام قلب است با معشوق بلاواسطه. مهمترین رکن طریقت است...(فرهنگ مصطلحات عرفانی از لعمات و طرایق و کشاف و شرح تعریف و مقدمه نفحات‌الانس و محبت‌نامه) و...1

چنین نگرشی را می‌توان در فرهنگ‌نامه‌هایی نیز دید که در سال‌های اخیر منتشر شده‌اند. برای نمونه در فرهنگ سخن در برابر مدخل عشق آمده است:

"گرایش عاطفی شدید که معمولاً از انگیزه جنسی است؛ گفتم عشق را به صبوری دوا کنم/ هر روز عشق بیش‌تر و صبرم کم‌تر است (سعدی)، مهر، علاقه، یا دلبستگی بسیار به چیزی؛ عشق وطن" و به نقل از فرهنگ معین: (تصوف) حالت محبت کامل سالک به ذات حق، بدان‌گونه که جز او به هیچ چیز دیگر نظر نداشته باشد.2

با نگاهی به تعریف‌های آورده شده که نشان از فرهنگی دیرپا دارند، در هیچ تعریفی کوچک‌ترین اثری از نقش مثبت عشق به چشم نمی‌خورد. جهان عشق دنیای تیره و تاری است که به مرگ و نیستی می‌انجامد. سایه‌ی این نگاه و این شناخت هنوز بر زندگی ما حضور دارد. می‌توان آن را در لا به لای شعر، داستان، هنر و فرهنگ و رفتارهای اجتماعی مردم بازیافت.

واژه‌ی عشق، به معنای دوست داشتن، ریشه در زبان عرب دارد، در ترکی استانبولی مترادف "اَشک" است. از همین کلمه "آشیک" و "آشیکلار" را داریم که در ترکی آذری به "آشیق" و "آشیقلار" تبدیل شده است؛ خوانندگان دوره‌گردی که ساز بر دست می‌گیرند و ترانه‌های عاشقانه و حماسی می‌خوانند. در زبان پارسی "اشک" را داریم و در تاریخ سلسله‌ی اشکانیان را که حدس زده می‌شود، از یک ریشه باشند. در نفحات‌الأنس از ابوالحسن خرقانی نقل است که واژه "ماشوکه" را برای معشوقه به کار گرفته است.3

ادبیات باستان یونانی- رومی پدیده‌ی عشق را فقط با میلِ بی‌وقفه به رنج می‌شناخت و با این همه برای آن ارزشی والا قایل بود.4

عشق در جهان مدرن بر برابری استوار است. دو جنس صاحب حق‌هایی برابر هستند. در فرهنگ و ادبیات فارسی هنوز صحبت از "عاشق" و "معشوق" است. فعل و فاعل، هیچ برابری در این دو واژه به چشم نمی‌خورد. عاشق همیشه مرد است که باید عشق بورزد و معشوق زن که باید عشق را پذیرا گردد. این واژه‌ها خود بار سنت را با خود دارند و نمی‌توانند به مثابه‌ی زبانی مدرن در جامعه‌ای مدرن، رفتاری مدرن را نمایندگی کنند.

در فرهنگ فارسی بین عشق و عشقه قرابت و نزدیکی‌ است. از این مفهوم سهروردی بهره گرفته، می‌گوید: "عشقه (پیچک) دور درخت می‌پیچد و چنان درخت را در شکنجه می‌کشد که نم در میان رگ درخت نمی‌ماند و آب و هوایش را به تاراج می‌برد تا جایی که درخت خشک شده و به روان تبدیل می شود".5

این برداشت سهروردی را می توان از زبان‌ دیگران به تکرار شنید.

نیلوفر آن سوی رودخانه در بوف کور صادق هدایت نیز بازتابی از همین رمز را در بر دارد. در باور مردم، وقتی می‌گوییم کسی کُشته کسی ا‌ست، یعنی عاشق او است؛ "عاشقان کشتگان معشوق‌اند". و یا به قول حلاج، "در عشق، دو رکعت است که وضوء آن درست نیاید الا به خون".6 آن حدیث قُدسی نیز همین است که می‌گوید: "من طلبنی وَجَدَنی و من وجدنی عرضی و من عرضی عشقنی و من عشقنی عشقتةُ و من عشقتةُ قَتَلَةُ". کسی که مرا بطلبد پیدایم می‌کند و کسی که پیدایم بکند، مرا می‌شناسد و کسی که مرا بشناسد، عاشقم می‌شود و کسی که عاشقم بشود، عاشقش می‌شوم و می‌کشمش".

عشق زمینی با آمیزش در رابطه است. آمیزش و آمیختن از نظر ریشه‌یابی واژه‌ها، از "میز" گرفته شده است.  "میزیدن" مصدر آن است. آن را "گُمیز" و یا "گومیزیدن"  نیز نوشته‌اند. در فرهنگ معین واژه "میز" را مترادف با شاش نوشته‌اند. متأسفانه نویسنده نتوانسته توضیح بیش‌تری بیاورد. در فرهنگ دهخدا نیز آن را ادرار معنا کرده‌اند. فرهنگ جهانگیری با همین تعریف فعل "میزیدن" را به کار برده است. مولانا در مثنوی از این واژه فراوان استفاده کرده است:

-          این سزای آنکه یابد آبِ صاف/ همچو خر در جو بمیزد از گزاف

-          چون دلیلت نیست جز این ای پسر/ کوه می‌خور، در کُمیزی می‌نگر

-          شیرگیر و خوش شد، انگشتک بزد/ سوی مَبرز رفت تا میزک کند

"کومیزی" یا "گومیزی" اسم مرکب است. جزو نخست آن از گاو و جزو پسین آن از میز گرفته شده است. به همین شکل در گویش گیلکی نیز به کار برده می‌شود، در محاوره به معنا و مفهوم آلوده شدن مورد استفاده قرار می‌گیرد. در آیین میترایی، در طرح فلسفه عمومی "گومیزیشن"، از میز گاو به مثابه‌ی نوعی از غسل تعمید و نوعی سوگند بهره برده‌اند، و برای زدودن ناپاکی‌ها از روح و جسم، میز گاو را تجویز نموده‌اند. بنا به باورهای مختلف در چنین آیینی شاید مفهوم آلوده بودن میز و نیز قداست آن، هر دو در نظر بوده است.

آمیختن زن و مرد در صورت‌های ازلی ایرانیان نوعی آلودگی و پلیدی را به همراه داشت. عشق دو جنس به هم بر این اساس نمی‌توانست عملی نیکو باشد. شاید به همین علت باشد که نطفه و فره‌ی زرتشت را به آب وا می‌گذاشته‌اند تا از این طریق بر پاکی و روشنایی آن تأکید ورزند. آب در فرهنگ ما نماد روشنایی و پاکی ا‌ست، زمین مظهر پلشتی. آسمان جایگاه خدایان است، پس هم‌چون آب پاک است. انسان در گذر از آب پاک می‌شود.7

انسان که از دنیای مینوی پا به گیتی می‌گذارد، آلودگی را چه به اختیار و یا جبر پذیرفته است. برای رفع این آلودگی و گومیزیشن برای بازگشت به جهان مینوی او مجبور می‌شود از تمام مظاهر مادی و گوتیک و حتا جسم خویش دست بشوید و به این شکل با زایل شدن جسم، جان مینوی از گومیزیشن و حضور مادی نجات می‌یابد. آیا او "ثارالله" نیست که روح و قداستِ آن در همین خون مخفی شده است؟ پس در این صورت اگر به این باور رسیده باشیم که ناپاکی‌ها را فقط با ناپاکی می‌توان زدود، لامحاله دست به دامن گرگ می‌شویم و از خون گرگ برای غسل تعمید بهره می‌گیریم. کاری که در مهرابه‌ها و مهرانه‌ها انجام می‌گرفت.

"از مزدیسنای باستانی تا آیین‌های فریجی و سرانجام جادوی سیاه قرون وسطا، خون، محیی، تجدد حیات، به شمار می‌رود و با این رشته پیوند، انسان و کیهان، همتا می‌شوند و معلوم و محقق می‌گردد که حیات، فقط از حیاتی دیگر پدید می‌آید".8

رستم در خوان هفتم با کشتن دیو سپید، سه قطره خونش را مثل اشک در چشم کی‌کاووس می‌ریزد تا تیرگی از چشمان او زایل گردد. برای محو تیرگی از مظاهر خودش استفاده می‌شود؛ "آفتاب آمد دلیل آفتاب". آتش را با نور درون سیاوش می‌توان چاره کرد.

ناخودآگاه جمعی مردم این دیار بر پایه‌ی پدیده‌ی گومیزیشن جهان‌بینی و جهان‌نگری امروزی خود را سامان می‌دهد، سامانی که خود در نابسامانی و توهم و "توطئه‌باوری" ریشه دارد. بر اساس این کهن‌الگو "نجاسات" و آلودگی‌ها ما را احاطه کرده‌اند. اشیای پیرامون ما حسبِ حالِ خیلی از مظاهر طبیعی و حتا انسان و آدم‌ها "نجس"‌اند. و در اصل تمامی آن‌هایی که با ما نیستند و ما را باور ندارند، نجس‌اند. زنان نه فقط در وضعیت‌های خاص مثل پس از زایمان و یا عادتِ ماهانه نجس هستند و باید در پستوها و دهلیزها به دور از محل زندگی بوده باشند، بل‌که در تمامی وضعیت‌ها موجب آلودگی مردان می‌شوند. دوری از زن یعنی پاکی و آمیختن با زن یعنی آلودگی. در مهرابه‌های میترایی زنان را راه نبود. یعنی آنان با غسل هم پاکی‌پذیر نبودند. مانوی‌گری به قصد آشتی بین ادیان ایرانی و آیین مسیح، همین داستان‌ها را به روشنی تکرار نمود. و حال ماییم با این "گومیزی دوشینه"، گومیزی‌ای که نه فقط جسم ما، بل‌که روح ما را نیز آلوده است و ما فقط با میرایی جان و تن از زندان و ظلمان هستی خواهیم رَست تا به دیار باقی و جهان پایا برگردیم. مرگ نفی هستی، بودن و مانایی را برایمان ارمغان خواهد داشت.

ما که زمانی دنیای پیرامون خود را دنیای دیوان و انیران و دنیای ظلمانی و پلیدی و پلشتی می‌دیدیم، به این باور رسیده‌ایم که آلودگی در تمام جسم و جان ما رسوخ کرده و قابل پالودن نیست. فقط و فقط مرگ و نیستی به دروغ‌های هستی‌باورانه‌ی ما پایان می‌بخشد چرا که مانایی در نیستی است.

شی‌زدگی، شی‌وارگی نیز به شکلی صورت‌های امروز بتِ ذهنی و کهن‌الگوی گومیزیشن را متبلور می‌کند، کومیزی‌ای که در دیشب ظلمانی اتفاق افتاده است. عقل جست و جوگر و شیطانی ما به خودش ظلم می‌کند و به ظلمت راه می‌یابد. یعنی به تیرگی و آلودگی و ظلمت جهان گرفتار می‌شود. ظلمت نتیجه‌ی مستقیم ظلمی است که واقع شده. انسان خردورز و کنجکاو به خودش ظلم می‌کند. حالا که گرفتار ظلمت شده، مجبور است حرف‌هایی را بر زبان بیاورد که قبول ندارد.

سگی که به کمک اَناهیتای باکره، مادر مهر، می‌آید، به طبعً قداست فراانسانی ایزدان با او است و خوکی که نماد بهرام و مریخ جنگ‌آور قرار گرفته تا با گُرزش به دفع شرّ قد برافرازد، نمی‌تواند نجس باشد. "سگستان" زادگاه رستم است و "سگسار" مأمن او و گراز در عصر ساسانیان نام نیکویی برای آدمیان محسوب می‌شد. مسلمانان این جا نیز داستان اکوان دیو را تکرار کرده‌اند. ما که نجس‌بازی و نجس‌کاری را به قوم‌های منطقه یاد داده‌ایم، حالا وقتش شده که آن ها همین نسخه‌های عتیقه را برای خودمان بنویسند.

کهن‌الگوی مردم ما بر این پایه سامان می‌یابد که آمیختن و آمیزش، آلودگی و نجاست را به همراه دارد. به عبارت دیگر، تن نهادن بر غریزه‌ها یعنی پذیرش آلودگی جسمی و روحی، موضوعی که با جانب‌های خویش در رفتار ایرانی نمود پیدا می‌کند. دین با ورود عرفان، آن را در بر می‌گیرد. به طور کلی، آمیزش در ذهن تاریخی مردم ما یعنی آلودگی. در نتیجه بر پایه‌ی باور ما اَناهیتا بدون این‌که پدری در کار باشد، بارور می‌شود که نتیجه‌ی این باروری "مهر" را به همراه دارد. "سوشیاس" و "هوشیدر" نیز به همین شیوه از مادری که در دریاچه شنا می‌کند، بی‌ حضور پدر، نطفه می‌گیرند و زاده می‌شوند. علی‌رغم باور بخشی از مسیحیت بر پدری یوسف نجار برای عیسا، آنان تصور بی پدر بچه آوردن مادر را از ایرانیان گرفته‌اند و به مریم نسبت داده‌اند. بخش وسیعی از بینش مانی در خصوص زن نیز برگرفته از همین باور و جانب‌ها و حاشیه‌های آن می‌تواند باشد.

همین باور را در هندیان قدیم نیز می‌توان دید. هندیان قوام عالم را به "فعل" (Karma) می‌دانستند که در انسان به شکل کردار و کام (Kama) نمود پیدا می‌کند. "کردار سرچشمه تمایلات و واکنش‌ها و ملکات و عادات شخصی است، نتیجه زندگی گذشته است که مسیر زندگی آینده را تعیین می‌کند". کام ولی "شهوت" است که از جهل بر می‌خیزد. کام ریشه در زبان سانسکریت دارد.9 انسان برای نزدیکی به خدا باید از عشق زمینی چشم بپوشد و از کام یعنی شهوت و آمیزش دوری گُزیند. به نظر می‌رسد، واژه‌ی کام ستاندن در زبان فارسی ریشه در کام سانسکریت دارد.

شهوت که با میل جنسی همراه است، در فرهنگ ما نقش منفی دارد. با نگاهی به چند فرهنگ بعدهای این بینش روشن‌تر می‌گردد؛ "آرزو و شوق نفس در حصول لذت و منفعت" (غیاث‌الغات)، اشتیاق و رغبت شدید، آرزوی چیزی، توفان نفس به امور مستلذه (فرهنگ دهخدا)، میل شدید و غیر طبیعی به چیزی، خواهش نفس (فرهنگ معین). ناصر خسرو در همین رابطه می گوید؛ "همه رنج جهان از شهوت آید/ که آدم ز آن برون از جنت آید". امام محمد غزالی نکاح را "دفع غائله شهوت" می‌داند و بر این باور است که؛ "تلذّذ و نکاح حصن دین است". او می‌گوید: شهوت "بعضی گمراهان را به حد عشق رساند و این غایت جهل است. ... منبع عشق جز افراط شهوت نیست، و آن بیماری دلِ فارغِ بی اهمیت است و از اوایل آن احتراز واجب است. ... چون مستحکم شد، دفع آن دشوار بود".10

چنان‌که ملاحظه می‌شود، در هیچ یک از تعریف‌های فوق به لذت، نیاز طبیعی و نقش سازنده و بالنده‌ی آن در زندگی اشاره‌ای نشده است. شور جنسی توفانی است غیر طبیعی که خروج آدم از جنت را نتیجه می‌شود.

از نظر تاریخی مسلم میز گاو برای تطهیر مورد استفاده قرار می‌گرفت، مثلن نوعی سوگند و عبور از آتش محسوب می‌شده، در پزشکی نیز از میز گاو برای میکروب‌زدایی و تطهیر استفاده می‌کرده‌اند.

در نگاه غیر مونیستی ایرانیان، آنان همیشه خود را آلوده می‌بینند، سیر و سلوک و تزکیه نفس و عرفان ما بخشی از همین حقیقت را وا می‌نماید. به دلیل همین وسواس خود را شکنجه می‌کنیم، نه فقط دیگران را می‌آزاریم که پالوده شوند، بل‌که خود را نیز می‌آزاریم تا از نجاست جسم و روح رهایی یابیم. مثلن می‌خواهیم بگوییم که هستی من در نیستی‌ام نهفته است. از مظاهر طبیعی زمین، آب و آفتاب پاک‌کننده‌اند، اما خیلی از مظاهر همین طبیعت آلاینده‌اند، حتا آدم‌ها دو دسته می‌شوند؛ مشرک نجس است و مسلمان پالوده. قداست گاو آن قدر بالا می‌گیرد که میز آن مطهر است و تطهیردهنده‌ای که به کار غسل تعمید می‌آید. خاک کربلا را در آب بخوری و بیاشامی مثلن بیماری را از تو زایل می‌کند. و مهم این‌که زن هم از نظر روحی و هم از نظر جسم نجس‌کننده مرد است. و از این نظر شیطان و پلید به حساب می‌آید. در همین رابطه است فحاشی مولانا نسبت به کلیمیان در جنگ‌ِ با مسیحیان که در دفتر اول مثنوی به وفور آمده است. آن که از "خود" نباشد، ناپاک است. زن در نظر مولانا وسیله‌ی امتحان است، آزمایشی که توسط آن می‌توان از "نجاست" زن دور ماند، هم‌چنان که از وسوسه‌ی او. حضور زن عاملی است تا مرد راه حق به دام‌اش گرفتار نیاید و خود را پاک نگاه دارد؛ "شب و روز جنگ می‌کنی و طالب تهذیب اخلاق زن می‌باشی و نجاست زن را به خود پاک می‌کنی، خود را در او پاک کنی بهتر است که او را در خود پاک کنی، خود را به وی تهذیب کن، سوی او رو و آنچ او گوید، تسلیم کن، اگر چه نزد تو آن سخن محال باشد و غیرت را ترک کن اگر چه وصف رجال است. ... خود را پاک می‌گردان، ایشان [زن] را همچون جامه‌دان که پلیدی‌ها خود را دریشان پاک می‌کنی و تو پاک می‌گردی"11 به روایتی دیگر، "همسر نه تنها کسی است که در خور عشق نیست، بل‌که علاوه بر آن، به مثابه‌ بز عزازیل است، یعنی موجودی است که مرد در آمیزش با وی "نجاست" خود را در او پاک می‌کند تا مهذب شود و خُلق‌اش نیک گردد".12

در فرهنگ و ادبیات ما، مباشرت با همسر، یعنی زن "واقعی" دیده نمی‌شود، اگر هدف تولید مثل باشد، امری قراردادی است، اگر چه در عشق عرفانی نکوهش از آن نیز بسیار دیده می شود؛ "آن درویش که زن کرد، در کشتی نشست، و چون فرزند آمد غرق شد".13 عشق به کنیز و یا معشوق، آن چیزی است که عشق‌بازی را به همراه دارد و در جایی دیگر به عشق "مجازی" تبدیل می‌گردد. "روابط زناشویی و عشق در یک جا نمی‌گنجد، پس زنی که همسر و مادر است، نمی‌تواند با زنی که معشوقه و ملهم هوی است یکی باشد و طبعاً زن دوم است که صاحب تیول عشق است".14

به طور خلاصه: زن در فرهنگ ما دارای خصلتی دوگانه است، یا کام‌بخش است، یا بارگیر، گاه منبع الهام است و گاه سرچشمه‌ی لذت و خوشی، هم وسیله بی‌بند و باری، شهوت و تمنا و کام‌جویی است و هم پناهگاه مرد، مادر و آفریننده و نگاهبان زندگی. اگر مرد تجسم خیر باشد، زن نماد شر است. در همین رابطه است که زن را شیطان می‌خوانند، که این خود ریشه در فرهنگ هلنی دارد.15 هر آن کس که عاشق شیطان شود، و دل بدو بندد، دیوانه می‌شود، مجنون گشته، سرگردان می‌گردد. هراس از زن در فرهنگ اسلامی ریشه در ترس از فتنه‌انگیزی آنان دارد. با ازدواج باید زن را در حصار خانه مهار کرد. لذت جنسی نیز باید در پشت پرده‌ی این حصار بماند.

نکته‌ی دیگر این‌که در ادبیات ما هیچ رابطه مستقیمی بین عاشق و معشوق وجود ندارد. با نگاهی به ادبیات کلاسیک ایران، به جرئت می‌توان گفت: "ما در طول بیش از هزار سال ادبیات، یک داستان عاشقانه نداریم که بدون پادرمیانی و میانجی‌گری شخص ثالث اغلب یک دایه- امکان‌پذیر باشد. تا جایی که من اطلاع دارم، تنها داستان عاشقانه‌ای که دایه در آن نقش ندارد، لیلی و مجنون است که در آن عاشق و معشوق به هم نمی‌رسند و در نتیجه عشق اقناع نشده باقی می‌ماند".16

مرد حاکم بر تاریخ است، هم او در برتری خویش بر زن، در طول تاریخ هزاران چاره جُسته و می‌جوید. فکر می‌کند و بر جامعه می‌قبولاند که طبیعتِ زنِ جفت‌جوی و شهوت‌ران، در تن‌کامی سیرایی‌ناپذیر است، سرشت بد و فاسد زن، عامل شهوت‌پرستی و بی‌بند و باری لگام‌گسیخته او است. میل جنسی زن تابع هیچ قاعده و قانونی نیست، او همواره مشتاق آمیزش است و در این راه حد و مرزی نمی‌شناسد. مرد باید این موجود ویرانگر و مفسده‌انگیز را مهار کند. تنها یک مرد قادر به ارضای زن نیست، بر این اساس زن در زندگی، سرکش و مفسده‌جو است. پنداری زن باید بپذیرد که غریزه‌ی جنسی او چیزی خارج از او است، چیزی ورای اراده و خواست‌اش عمل می‌کند و زن صالح باید بکوشد تا خود را از آن دور نگاه دارد. زن فتنه‌انگیزِ کام‌جو اگر توقع‌های جنسی‌اش برآورده نشود، برای نظام اجتماعی خطرناک است. مرد مجبور است تا او را از نظر جنسی راضی نگاه دارد تا در نظام امور خللی ایجاد نشود. به روایت دیگر، می‌توان به این نتیجه رسید که قدرت جنسی می‌تواند نظم جامعه را درهم بریزد.

در رابطه با قدرت، شاید بتوان به این نتیجه رسید که؛ در دنیای چندزنی (پلی‌گامی)، آن زن که نکوشد در میان زنان دیگر خود را در نزد شوی مورد پسندتر بنمایاند، در کنج خویش و در پستوی حرمسرا نابود می‌شود. شاید رفتار رقابت‌آمیز زنان در حرم‌سراها و امر چندزنی موجب شده تا آنان را افسونگر و فتنه‌گر بنامند. جالب این‌که، مردان فکر می‌کنند، نیرو و توان جنسی آنان در رابطه با زن کاهش می‌یابد، و به همان اندازه که زن شاداب‌تر و سرزنده‌تر می‌شود، مرد ناتوان و درمانده‌تر می‌شود. در واقع اما این مرد است که در طول تاریخ، برای کام ستاندن به‌تر و بیش‌تر، داروهای مقوی و غذاهای مناسب می‌جوید و به شکل‌های گوناگون می‌کوشد تا "قوه باه" خویش تقویت نماید.

به طور کلی، آن‌چه از عشق در ادبیات ایرانِ پس از اسلام دیده می‌شود، عمده برداشتی است از منبع‌های فرهنگ اسلامی. این فرهنگ خود بر میراث عرب بدوی، یونان باستان، هند و ایران قدیم استوار است.

 

 

 

پی‌نوشت جستار " مفهوم عشق در یک هزاره":

 

1 - همه‌ی تعریف‌ها به نقل از فرهنگ دهخدا تحت مدخل عشق است. به شکل "سی دی" از انتشارات دانشگاه تهران.

2 - دکتر حسن انوری، فرهنگ بزرگ سخن، انتشارات سخن، مدخل عشق

3- محمدرضا شفیعی کدکنی، قلندریه در تاریخ (دگردیسی‌های یک ایدئولوژی)، انتشارات سخن، تهران 1368، ص 546

[1]- Octavio Paz, Die doppelte Flamme, Liebe und Erotik, Surkampverlag, 1997, S 91

5 - شهاب‌الدین سهروردی (شیخ اشراق)، فی حقیقتة‌العشق، به نقل از سه روایت از حکایت عشق به اهتمام فرزانه نیکوکاری، چاپ اول، زمستان 1372، چاپخانه گلشن، ص 49

6 - شیخ عطار، تذکرة‌الاولیا، تصحیح محمد استعلامی، تهران 1346، ص 593

7 - س. سیفی، کتاب منتشر نشده سایه‌های سوشیانت، ص 106.

8 - ژان پیر بایار، رمزپردازی آتش، ترجمه جلال ستاری، نشر مرکز، تهران 1376، ص128

9 - گیتا (بهگود گیتا)، سرود خدایان، ترجمه محمدعلی موحد، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران 1374، ص 40

10 - محمد غزالی، ربع مهلکات، تهران 1352، ص 275، به نقل از جلال ستاری، سیمای زن در فرهنگ ایران، پیشین

11- مولانا جلال‌الدین، فیه ما فیه، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران 1348، ص 87

12 - جلال ستاری، سیمای زن در فرهنگ ایران، نشر مرکز، تهران 1375، ص 261

13 - عطار نیشابوری، تذکرة‌الاولیا، به نقل از ابراهیم ادهم، ص 111

14 - جاحظ، عشق در "رساله القیان"، ترجمه نصرالله پورجوادی، ع. روح‌بخشان، معارف، آذر و اسفند 1368، به نقل از جلال ستاری، پیشین.

[1] - Dagmar Scherf, Der Teufel und das Weib, Eine Kulturgeschichtliche Spurensuche, FischerTaschenbuch Verlag, Frankfurt am Mainz, 1990, ss 126- 134

16 - فرزانه میلانی، در گفتگو با مجله‌ی زنان

 

 

 

 

دیدگاه یا نظری دارید؟
نام:
دیدگاه: